Tác giả: Anne Paul
Hầu hết trẻ đều được sinh ra với tiềm năng trí tuệ, xã hội và cảm xúc vượt trội. Nhưng sau này lớn lên, trẻ thông minh và thích nghi với cuộc sống như thế nào phụ thuộc phần lớn vào sự khuyến khích và tình yêu thương mà các em nhận được trong thời thơ ấu. Các bậc cha mẹ, những người cố gắng tạo cho con tình yêu và môi trường để học hỏi, sẽ được nhận phần thưởng là những đứa con thông minh và hạnh phúc hơn.
Anne Paul, một cộng tác viên chương trình chuyên ngành Nghiên Cứu Trẻ Em Và Gia Đình ở Đại Học Kỹ Thuật Swinburne, Melbourne, Australia sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về những khởi đầu tốt đẹp mà bạn có thể tạo dựng cho con mình.
Anne Paul đã dồn nhiều sức lực cho các khóa học về những dịch vụ cho trẻ, cương vị làm cha mẹ và những khóa học khác về phục vụ con người. Bà đã quản lý một dự án lớn và những dự án liên kết với đại học Swinburne và với những tổ chức khác của Úc và hải ngoại. Bà đã làm việc tại Swinburne mười một năm và chịu trách nhiệm chuyên ngành giảng dạy và đào tạo những khóa học về Chăm sóc trẻ em cho các trường đại học. Lĩnh vực chuyên môn của bà bao gồm huấn luyện các nhóm kỹ năng làm cha mẹ, sự phát triển của trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên, quản lý hành vi của trẻ, trẻ em với những nhu cầu và xã hội, văn hóa và sự đa dạng. Bà cũng quản lý việc phát triển những khóa học mới, điều chỉnh những khóa học hiện có cho phù hợp với nhu cầu của khách hàng, viết và biên tập giáo trình cho Swinburne cũng như các cơ quan nhà nước của tiểu bang cũng như cấp quốc gia.
Anne cũng làm việc cho Swinburne định kỳ hàng năm ở Singapore trong vòng năm năm qua với một tổ chức địa phương, Trung tâm Đào tạo và Nguồn vui gia đình, đào tạo giám sát kỹ năng làm cha mẹ cho những người hoạt động xã hội, nhân viên phúc lợi xã hội, giáo viên và những việc khác liên quan đến việc chăm sóc gia đình. Bà cũng hướng dẫn những lớp tập huấn chuyên môn và những hội thảo chuyên đề về việc nuôi nấng con cái cho các bậc cha mẹ ở cả nước Úc lẫn ở hải ngoại. Ở Singapore, Anne là vị khách mời đều đặn của chương trình radio “Việc nuôi nấng con cái thời nay” trên bản tin phát thanh. Tại Úc, Anne cũng xuất bản sách, báo, biên bản hội nghị về những đề tài trong lĩnh vực phát triển của trẻ em, hướng dẫn hành vi của trẻ, vai trò của cha mẹ trong việc phát triển, thực hành chống lại những thành kiến... để giúp cho trẻ và các gia đình.
Câu hỏi 1. Theo một số chuyên gia, trẻ em bắt đầu học từ khi vẫn còn trong bào thai. Xin bà cho biết ý kiến về vấn đề này.
Trả lời: Đó là bằng chứng rất hay cho rằng trẻ sơ sinh nghe được âm thanh khi còn trong bụng mẹ, không chỉ nghe âm thanh từ cơ thể người mẹ hay nhịp tim mà cả một số âm thanh bên ngoài. Chính vì thế, sẽ rất tích cực nếu cha mẹ nghe nhạc, đặc biệt trong quý hai và ba của thai kỳ. Bé cũng sẽ phản ứng lại với sự vận động và tiếp xúc, ví dụ như việc xoa bóp vùng bụng trong quý ba của thai kỳ khi bé đang cử động, thường làm cho bé nằm yên lại.
Một trong những lý do là người ta cho rằng trẻ sơ sinh sau khi sinh ra có thời điểm rất quấy vào buổi tối - là bởi trong tử cung chúng đã quen với việc người mẹ hoạt động nhiều vào thời điểm đó. Đây thường là thời gian trong ngày khi người mẹ làm một số việc vặt trong nhà, đặc biệt khi họ đi làm suốt cả ngày. Ví dụ như chuẩn bị bữa tối, dỗ những bé khác đi ngủ và nó có thể là một thời gian đầy căng thẳng trong ngày đối với nhiều điều phải lo. Tâm trạng của người mẹ cũng ảnh hưởng đến bào thai, sự căng thẳng và tình trạng suy nhược có thể là nguyên nhân gây mất cân bằng nội tiết tố.
Một nghiên khác cho thấy, thai nhi phản ứng với endorphin (morphin nội sinh) tiết ra khi người mẹ tập thể dục và bé cũng có cảm giác hưng phấn và thư giãn như mẹ đang có. Trong giai đoạn ba của thai kỳ, bé phản ứng với ánh sáng và bóng tối. Một tia sáng chiếu qua bụng mẹ sẽ tạo ra phản ứng từ thai nhi.
Những kỹ thuật não đồ gần đây nhất cho thấy: một số nơ-ron trong não thực hiện những kết nối với các tế bào khác trước khi trẻ sinh ra bằng sự đáp ứng các kích thích mà thai nhi trải qua trong bụng mẹ. Điều này tự nó chứng tỏ rằng có một số điều trẻ học được trước khi sinh, không chỉ là phản ứng theo phản xạ.
Câu hỏi 2. Cánh cửa cơ hội để học hỏi những kỹ năng đặc biệt như âm nhạc, ngôn ngữ, những kỹ năng vận động thần kinh...tồn tại trong vài năm đầu đời khi bộ não của trẻ đang tăng trưởng ở mức nhanh nhất. Hãy cho các bậc cha mẹ lời khuyên về cách tối đa hóa khả năng học hỏi của trẻ?
Trả lời 2: Đừng nên nhồi nhét cho trẻ những kỹ năng mà trẻ chưa đủ phát triển để tiếp thu. Một số chương trình được dùng để thúc đẩy sự phát triển của trẻ đã gây ra tình trạng đốt cháy giai đoạn phát triển hoặc có khi thúc đẩy cho trẻ học trong lĩnh vực này lại làm cho trẻ bị tổn hại đến việc học hỏi những lĩnh vực khác cũng quan trọng không kém. Trung khu thần kinh hay khả năng nhận thức thường xuyên bị thúc đẩy và điều này có thể gây ra hậu quả xem nhẹ các trung khu khác như sự phát triển sinh lý hay xã hội/ tình cảm.
Nhiệm vụ chính của tuổi thơ thực sự là giúp cho trẻ phát triển theo quỹ đạo để các em không chỉ trở thành người có tài trong một lĩnh vực đặc biệt nào đó mà phải hoạt động tốt trong mọi lĩnh vực. Ví dụ trong lực lượng lao động hiện tại, khả năng sử dụng máy tính tốt là rất quan trọng và nên được khuyến khích. Tuy nhiên một đứa trẻ đang lớn chỉ tỏa sáng trong ngành máy tính mà không hòa nhập với xã hội thì không bao giờ thăng tiến trong công việc bởi chúng thiếu khả năng giao tiếp tốt.
Trẻ em cần được chuẩn bị để phát triển một số kỹ năng đặc biệt và việc học cách tiếp nhận. Một đứa trẻ học bắt bóng hoặc cưỡi xe đạp sẽ thấy rằng việc này rất khó và dễ nản lòng nếu thể chất các em chưa cho phép. Những người lớn có óc xét đoán sẽ chuẩn bị cho trẻ tiếp cận với những môn như thế bằng cách hướng dẫn một quy trình học tập, từ đó sẽ xây dựng kỹ năng. Ví dụ, một đứa trẻ có thể ném và bắt một bịch đậu nhanh hơn bắt một quả bóng. Điều quan trọng là các em cảm thấy mình có thể và thành công trong những kỹ năng về thể chất, điều đó cho thấy, cách xây dựng kỹ năng là phải qua từng giai đoạn và theo một trình tự từ đơn giản đến phức tạp hơn.
Một số kỹ năng vận động cần được hướng dẫn với nhiều sự trợ giúp, sau đó cho trẻ dần dần luyện tập cho đến lúc cần phải giảm bớt sự trợ giúp. Điều này quan trọng với những kỹ năng như việc học đi xe đạp. Cũng như nhu cầu trưởng thành về thể chất, trẻ cũng có nhu cầu trưởng thành về trí tuệ để có thể phối hợp nhiều hoạt động khác nhau để ngồi trên xe đạp, làm cho xe chạy và điều khiển xe theo phướng hướng chính xác cùng một lúc.
Như chúng ta đã biết qua nghiên cứu, việc học ngôn ngữ là một giai đoạn then chốt trong học hành. Trong những trường hợp đã được ghi nhận ở trẻ không có bất kỳ kinh nghiệm nào về ngôn ngữ cho đến sau những năm dưới 12 tuổi, thì giai đoạn này thật vô cùng khó khăn để chúng bắt kịp việc học. Thật sự có những trẻ nói rành rọt ngôn ngữ thứ hai nếu trẻ được nghe ngôn ngữ đó ở nhà từ khi mới lọt lòng. Nghe có vẻ rất dễ dàng khi không cần phải cố gắng giảng dạy, nhưng đó chỉ là một phần của ngôn ngữ dùng hàng ngày. Trái lại, trẻ nhỏ có thể đối phó với việc này và thực sự nói được hai thứ tiếng thông thạo hơn khi trẻ được học ngôn ngữ thứ hai sau này.
Trong nhiều quốc gia, ngôn ngữ thứ hai được áp dụng trong chương trình học sau tuổi 12. Các nhà ngôn ngữ học phát hiện ra rằng điều này là một thực tế đáng nghi ngại khi trẻ đang đạt tới mốc cuối giai đoạn then chốt của việc học ngôn ngữ và trẻ sẽ càng cảm thấy nhiệm vụ này khó khăn hơn.
Ngôn ngữ nói và việc học đọc, học viết được xem là ý tưởng tốt nhất trong những nhiệm vụ phát triển khả năng, vì trẻ sẽ học khi chúng phát triển đầy đủ. Nói vậy không có nghĩa là chúng ta không thể dạy trẻ sớm về ngôn ngữ, trải nghiệm trước tuổi học đọc học viết để xây dựng kỹ năng cho trẻ và cho trẻ cảm giác mình có thể làm và sẽ thành công. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ nên được sống trong môi trường giàu ngôn ngữ.
Câu hỏi 3. Môi trường giàu ngôn ngữ mà bà để cập đến là môi trường như thế nào?
Trả lời: Đó là môi trường mà trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ được nói chuyện thường xuyên, được nghe hát, nghe đọc và được đáp ứng theo cách chăm sóc tích cực bởi cha mẹ và những người chăm sóc. Đó là môi trường được nghe đọc nhiều sách, được kể truyện tranh, đi bộ trong công viên nơi có một thế giới về lá, cây và thế giới tự nhiên, nơi các em có cơ hội tiếp xúc xã hội, giao tiếp với trẻ và những người lớn khác, nơi các em có đồ chơi được tạo ra từ thế giới tưởng tượng, nơi các em sẽ đối thoại và nói về những điều mình đang làm. Ngay cả một chuyến đi siêu thị cũng có thể thành một trải nghiệm giàu ngôn ngữ với trẻ. Ví dụ như trẻ có thể được khuyến khích đọc chữ trên những gói hàng quen thuộc từ lâu trước khi trẻ chính thức đọc sách.
Trẻ em thích những sách có tranh ảnh quen thuộc và sẽ thường bắt đầu nói những từ bắt chước bạn ở độ tuổi còn bé. Đây là những nỗ lực đọc đầu tiên của trẻ và nên được khuyến khích bằng việc người lớn đọc cho các bé nghe thật nhiều và làm cho trẻ có những trải nghiệm thích thú khiển trẻ cứ muốn lặp đi lặp lại. Thói quen kể chuyện trước giờ ngủ nên được hình thành từ thời thơ ấu.
Câu hỏi 4. Một số những dụng cụ trong nhà có thể trở thành đồ chơi rất tuyệt cho trẻ. Xin cho một số ví dụ về đồ chơi cho trẻ từ 0 – 6 tháng, 6 – 12 tháng, 1 – 2 năm và 3 – 5 năm tuổi?
Trả lời:
0 – 6 tháng tuổi
• Những vật di động – Móc áo (bảo đảm an toàn) có treo những vật như dây ruy-băng, những mảnh đồ đạc, khoen treo màn cửa hay bất cứ thứ gì sặc sỡ.
• Màn cửa đan bằng sợi ruy-băng màu sáng hoặc những thứ khác treo phía trên bàn thay tã hay thảm nằm chơi của bé.
6-12 tháng tuổi
• Túi lưới (túi đựng củ hành được dồn đầy giấy và cột lại) thành một món đồ chơi rộn ràng.
• Giấy bóng kính nhiều màu trên cửa sổ - để bắt nắng.
• Những chai nhựa lớn nhỏ chứa đầy hạt giống hay đồ vật tương tự để lắc – chú ý cần phải được niêm phong lại hoặc đậy nắp cho thật an toàn.
• Những tấm gương soi – đặc biệt cùng chiều cao của trẻ
• Những vỏ nhựa xếp chồng lên nhau
1-2 năm tuổi
• Thêm những đồ vật giống như trên
• Nồi và chảo/ những cái thìa bằng gỗ
• Xếp vỏ hộp bằng nhựa hoặc chọn những vật an toàn khi cho vào trong.
• Giấy để cắt xé
• Những thùng lớn để trẻ trườn vào
• Những cái khay với nhiều vật nhỏ không vỡ
• Những vật chứa rất nông với một lượng nước nhỏ - những cái que, đá sỏi (lớn hơn kích thước miệng của bé), bất kỳ chén nhỏ hay vật chứa thú vị nào làm bằng gỗ
• Nệm/ thảm/ những vật liệu tạo những không gian chơi êm, mềm.
3-5 năm tuổi
• Thêm những đồ vật giống như trên
• Những chiếc kéo an toàn, tranh ảnh cắt từ tạp chí cho trẻ bốn – năm tuổi và vật để xé dành cho trẻ nhỏ hơn.
• Những ngôi nhà ấm cúng làm từ thùng các-tông hay những bàn nhỏ/ vật liệu/ chăn mền/ nệm/ dụng cụ nhà bếp
• Búp bê múa rối làm từ những hộp bìa cứng
• Diện cho trẻ quần áo, mũ của người lớn.
• Cho trẻ rửa chén đĩa nhựa ở bồn rửa bát (dưới sự giám sát) (trẻ ở tuổi này thích giúp đỡ những việc vặt trong nhà – đặc biệt là những việc có liên quan đến nước)
• Những vỏ nhựa dùng như những viên gạch xây dựng
• Rửa sạch sữa hoặc nước trái cây trong hộp nhựa cac-tông và dùng băng keo dán chúng lại với nhau - xây thành một ngôi nhà tuyệt đẹp có tường và cửa sổ.
Hãy ghi chú tất cả các chi tiết cần được kiểm tra mức độ an toàn cho từng nhóm tuổi đặc biệt khi bạn chuẩn bị mua đồ chơi.
Câu hỏi 5. Có những trẻ, đặc biệt là các bé trai, rất ham chơi và không nghiêm túc trong việc học hành. Vậy các bậc cha mẹ nên làm gì để giúp con vượt qua giai đoạn ham chơi và hiếu động để tập trung vào việc học? Xin hãy cho chúng tôi lời khuyên trong trường hợp này.
Trả lời: Trẻ em có tính khí và nhu cầu khác nhau, ta có thể nhận thấy có những em khó tham gia hay tập trung hơn những em khác. Nên tìm ra những sở thích và năng khiếu đặc biệt của trẻ và cố gắng cho trẻ những gì phù hợp với các năng khiếu đặc biệt bất cứ khi nào. Chúng ta cũng nên nhớ rằng trẻ càng năng động càng cần giải tỏa những nhu cầu về thể chất và nên được khuyến khích bởi vì đây là một khía cạnh vô cùng quan trọng việc phát triển toàn diện của trẻ. Có những em thậm chí có tài năng đặc biệt về thể thao và sẽ trở thành những vận động viên Olympic.
Chúng ta cũng cần nhìn nhận rằng trẻ em phát triển theo nhiều mức độ khác nhau và có vài trẻ chưa phát triển đủ để học một loại hình đặc biệt nào đó. Ví dụ, học sinh tiểu học thường gặp khó khăn về khái niệm phân số trong toán học và điều đó cho thấy trẻ chưa phát triển đến cấp độ trí tuệ này – có thể hướng dẫn chúng hiểu khái niệm này qua những việc cụ thể - như là cắt một quả cam thành 8 phần và dùng những phần này để cộng trừ phân số.
Một khi thấy thú vị, trẻ sẽ kéo dài thời gian tập trung hơn. Có những trẻ sáng dạ rất dễ cảm thấy nhàm chán và mất tập trung vì thế chúng ta cũng phải khuyến khích những em này mở rộng kỹ năng trong một vài lĩnh vực, không để hành vi không chú tâm trở thành thói quen của các em. Hay có những em lại phải đấu tranh với những vấn đề trong học tập rồi nản chí, mất tập trung vì các em cho rằng mình sẽ thất bại.
Trước hết chúng ta cần tìm nguyên nhân chính xác tại sao trẻ không chịu tập trung và lên kế hoạch làm thế nào để khuyến khích các em. Cha mẹ và thầy cô thường cố giáo dục tất cả các em theo cùng một cách như nhau trong khi chỉ cần thay đổi một chút thì họ có thể tạo nên một bài học ý nghĩa hơn và phù hợp với nhu cầu của từng em.
Để khuyến khích những em đang gặp khó khăn trong phần này, chịu đến lớp và tập trung vào học, đầu tiên chúng ta nên thử những hoạt động và trò chơi thú vị - trò chơi lắng nghe, trò chơi dạng bảng, trò chơi quân bài..v.v. Sự tập trung chú ý của các em có thể được cải thiện và sau đó chúng sẽ sẵn lòng tập trung vào những môn học khác với sự khuyến khích và tán thưởng từ cha mẹ và thầy cô như là “Con tập trung tốt đấy – hãy nhìn xem con đã hoàn thành được bao nhiêu rồi”. Bằng cách đó, các em sẽ tiếp tục muốn nhận được lời khen tích cực từ người lớn và tiếp tục cố gắng.
Thường thì những trẻ quá hiếu động và mất tập trung cảm thấy chán nản bởi vì những hành động tiêu cực của chúng luôn bị chú ý, vì thế việc phá vỡ được chu trình đó là điều rất quan trọng.
Để đảm bảo sự khởi đầu tốt nhất từ thời thơ ấu, những điều sau đây là những thử thách mà trẻ cần trong những giai đoạn phát triển khác nhau mà cha mẹ có thể tạo cho trẻ:
Nhu cầu của trẻ nhỏ:
• Có thói quen rõ ràng có thể đoán biết được
• Được nuôi nấng, yêu thương và chăm sóc
• Sự mềm dẻo nhưng cứng rắn, dịu dàng, xoa bóp
• Chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng tốt
• An toàn và thoải mái
• Sự tin tưởng và các mối quan hệ tích cực
• Sự tương tác qua lại
• Sự khuyến khích nhưng không quá kích thích
• Những cơ hội trải nghiệm và khám phá
• Những cơ hội chơi đùa
• Những cơ hội lắng nghe ngôn ngữ và tự thực hành kỹ năng ngôn ngữ - qua việc hát, kể chuyện, đọc thơ và trò chơi về âm giọng.
Trẻ mới chập chững biết đi còn cần đến:
• Thử thách nhưng không quá khó nếu không sẽ làm trẻ nản lòng
• Được độc lập trong một số việc
• Làm rõ một số quy luật và ranh giới đơn giản
• Có một người lớn gần gũi để trẻ chạy đến khi vấp ngã
• Những cảm xúc được nhận biết và xem như xúc động mạnh có thể lấn át trẻ
• Những nơi yên lặng để bình tĩnh cũng như những nơi thú vị để khám phá và vận động
• Một môi trường giàu ngôn ngữ
• Được hướng dẫn và cho phép chọn lựa những chuyện đơn giản
• Được tham gia vào những hoạt động mở không cần phải có câu trả lời đúng.
Trẻ trước tuổi đi học cần:
• Tự do trong giới hạn
• Được trao trách nhiệm và được quyết định một số việc
• Cần được khuyến khích nói ra nhu cầu, cảm giác của các em.
• Có những việc yêu thích và được khuyến khích làm
• Được tham gia vào giải quyết những hoạt động và tình huống phức tạp hơn
• Cần nhận biết và khuyến khích nỗ lực và tài năng của trẻ.
• Giúp đỡ trẻ trong những việc trẻ chưa thành thạo.
Hiểu con của bạn
Cần phải dùng những hiểu biết bản năng của trẻ và những điều trẻ cần
Hiểu chính bạn
Bạn có gặp phần nào khó khăn trong việc nuôi dạy con cái không? Nếu gặp phải điều này, hãy tìm đến sự trợ giúp từ các chuyên gia
Nền tảng cho một trẻ được điều chỉnh tốt về sức khỏe
• Tạo ra thói quen về giấc ngủ từ thời thơ ấu, nếu cần thiết có thể dỗ dành trẻ
• Dành thời gian và năng lượng của bạn cho trẻ: Chơi và tương tác với trẻ ngay khi mới sinh
• Tạo ra những thói quen ăn uống từ thời thơ ấu: Đưa ra chọn lựa, làm rõ những ước muốn của trẻ
• Cho trẻ trải nghiệm với môi trường thiên nhiên:
- Dạo bộ trong công viên
- Vui chơi tại bãi biển
- Làm những bộ sưu tập từ vật liệu tự nhiên
- Dùng những vật liệu quanh nhà – đồ dùng nhà bếp, thùng các-tông, đồ đạc, quần áo và nón cũ để giả trang
• Cho trẻ những trải nghiệm về ngôn ngữ như đọc, nói, kể chuyện, chơi trò chơi
• Giao tiếp thường xuyên với trẻ:
- Kể về những gì bạn và chúng đang làm
- Nói về cảm xúc của bạn và cảm xúc của trẻ
• Thừa nhận những việc trẻ làm theo lối khuyến khích và tích cực
• Quản lý hành vi của trẻ theo lối tích cực
- Cho trẻ những giới hạn công bằng và nhạy cảm
- Cho trẻ sự lựa chọn vào những lúc thích hợp
- Cho trẻ thấy hậu quả thay vì hình phạt để khuyến khích tinh thần trách nhiệm ở trẻ
• Dùng những đồ chơi và trải nghiệm có kết cục để ngỏ như nặn bột, nặn đất sét, trò chơi nghệ thuật, nhạc cụ, chơi xếp gạch, những vật liệu từ thiên nhiên như vỏ sò, lá cây, cát và nước.
• Dùng những trò chơi như quân bài, những đồ chơi hấp dẫn kích thích suy nghĩ và giải quyết vấn đề
• Dùng những đồ chơi và vật liệu tạo ra thế giới tưởng tượng cho trẻ:
- Những ngôi nhà ấm áp bằng thùng các-tông
- Tổ chức cuộc picnic của những chú gấu bông
- Những con thú ở nông trại